Հայաստանում անձը հաստատող փաստաթղթերի համակարգը նոր փուլ է մտնում․ ներդրվում է կենսաչափական անձնագրերի և նույնականացման քարտերի տրամադրման նոր համակարգ, որի նպատակն է փաստաթղթերի տրամադրման գործընթացը համապատասխանեցնել միջազգային ժամանակակից չափանիշներին, բարձրացնել անձի նույնականացման և փաստաթղթերի անվտանգության մակարդակը, ինչպես նաև ստեղծել քաղաքացիների համար ժամանակակից և արդյունավետ ծառայությունների մատուցման ենթակառուցվածք։

Նոր համակարգի ներդրումն իրականացվում է պետություն-մասնավոր գործընկերության (ՊՄԳ) ձևաչափով։ Այս մոդելի ընտրությունը նշանակում է, որ ծրագրի իրականացման ընթացքում պետությունն ու մասնավոր գործընկերը գործելու են փոխլրացնող դերերով․ պետությունը պահպանելու է իր իրավասության ներքո գտնվող առանցքային գործառույթներն ու վերահսկողությունը, իսկ մասնավոր գործընկերը իրականացնելու է պայմանագրով իրեն վերապահված գործառույթները։

Պետություն-մասնավոր գործընկերության կիրառման իրավական հիմքը ձևավորվել է դեռևս 2019 թվականին, երբ հունիսի 28-ին ընդունվել է «Պետություն-մասնավոր գործընկերության մասին» ՀՕ-113-Ն օրենքը։ Օրենքով սահմանվել են ՊՄԳ ծրագրերի իրականացման չափանիշները, ընթացակարգերը, կառավարման ինստիտուցիոնալ շրջանակը և հիմնական սկզբունքները։ Դրանց գործնական կիրառությունն ավելի մանրամասն կարգավորվել է ՀՀ կառավարության 2022 թվականի հուլիսի 28-ի N 1183-Ն որոշմամբ։

Այս իրավական հիմքի վրա էլ 2024 թվականի հունվարի 3-ին ՀՀ կառավարությունը՝ ի դեմս Ներքին գործերի նախարարության, սկսել է կենսաչափական անձնագրերի և նույնականացման քարտերի տրամադրման ծառայությունների ձեռքբերման գործընթացը։

Մասնավոր գործընկերոջ ընտրությունն իրականացվել է մրցութային գործընթացով՝ մի քանի փուլով։ 2024 թվականի մարտի 12-ին հայտարարվել է որակավորման հարցումը, որի արդյունքում հայտեր են ներկայացրել միջազգային փորձ ունեցող հինգ ընկերություններ և կոնսորցիումներ՝ AUGENTIC GmbH and Imprensa Nacional – Casa da Moeda, S.A. կոնսորցիումը, Zetes SA – Space Hellas – Cross Group կոնսորցիումը, IDEMIA Identity Security France and A.C.I. Technology S.à.r.l. կոնսորցիումը, Muhlbauer ID Services GmbH ընկերությունը և VERIDOS ընկերությունը։

Հայտերը բացվել են 2024 թվականի ապրիլի 12-ին։ Ներկայացված առաջարկների ուսումնասիրության արդյունքում որակավորման փուլը հաղթահարել են երեք մասնակից՝ AUGENTIC GmbH and Imprensa Nacional – Casa da Moeda, S.A. կոնսորցիումը, IDEMIA Identity Security France and A.C.I. Technology S.à.r.l. կոնսորցիումը և Muhlbauer ID Services GmbH ընկերությունը։

Հաջորդ փուլում արդեն գնահատվել են մասնակիցների կոնկրետ առաջարկները։ 2024 թվականի հոկտեմբերի 10-ին հրապարակվել է առաջարկի հարցումը, որը ներառում էր ոչ միայն առաջարկի ներկայացման փաստաթղթերն ու դրանց հավելվածները, այլև ՊՄԳ պայմանագրի նախագիծը և ծրագրի տեխնիկական պահանջները։ Վերջնական հայտերի ներկայացման վերջնաժամկետը սահմանվել էր 2025 թվականի հունվարի 8-ը։

Սահմանված ժամկետում վերջնական հայտեր ներկայացրել են երկու մասնակից՝ AUGENTIC GmbH and Imprensa Nacional – Casa da Moeda, S.A. կոնսորցիումը և IDEMIA Identity Security France and A.C.I. Technology S.à.r.l. կոնսորցիումը։ Որակավորման փուլը հաղթահարած Muhlbauer ID Services GmbH ընկերությունը, թեև մինչև հայտերի ընդունման վերջնաժամկետը շարունակում էր ներգրավված լինել գործընթացում, վերջնական հայտ չի ներկայացրել։

Վերջնական հայտերը գնահատվել են երկու բաղադրիչով՝ տեխնիկական և ֆինանսական առաջարկների հիման վրա։ Գնահատման գործընթացի համար ՀՀ ներքին գործերի նախարարի հրամանով ձևավորվել է գնահատող հանձնաժողով, որի կազմում ընդգրկվել են պետական տարբեր կառույցների ներկայացուցիչներ։ Հանձնաժողովում ներկայացված են եղել Ներքին գործերի նախարարությունը, Արտաքին գործերի նախարարությունը, Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը, Ազգային անվտանգության ծառայությունը, Արդարադատության նախարարությունը, Կենտրոնական բանկը, Տեղեկատվական համակարգերի գործակալությունը և «ԷԿԵՆԳ» ՓԲԸ-ն։

Տեխնիկական առաջարկների գնահատման արդյունքում երկու մասնակիցներն էլ բավարարել են սահմանված տեխնիկական պահանջները և անցել ֆինանսական առաջարկների գնահատման փուլ։

2025 թվականի մարտի 26-ին բացվել են ֆինանսական առաջարկները։ Տեխնիկական և ֆինանսական գնահատականների համադրման համար կիրառվել է ՀՀ կառավարությանը ծրագրի շրջանակում փորձագիտական աջակցություն տրամադրող Ernst & Young խորհրդատվական ընկերության կողմից մշակված հատուկ հաշվիչը։ Գնահատման արդյունքներով հաղթող է ճանաչվել IDEMIA Identity Security France and A.C.I. Technology S.à.r.l. կոնսորցիումը։

Մրցույթի հաղթող կոնսորցիումը ծրագրի իրականացման նպատակով Հայաստանի Հանրապետությունում հիմնադրել է «HAYPASS» ՓԲԸ-ն։ Ընկերության գործադիր տնօրենն է Ռեջիս Բուշյեն։

ՊՄԳ պայմանագիրը ՀՀ ներքին գործերի նախարարության և «HAYPASS» ՓԲԸ-ի միջև կնքվել է 2026 թվականի ապրիլի 25-ին։

Այսպիսով, մրցութային ընտրության փուլից հետո ծրագիրն անցել է գործնական իրականացման փուլ։

Ներկայում իրականացվում են անհրաժեշտ աշխատանքներն ու բանակցությունները՝ անձը հաստատող կենսաչափական փաստաթղթերի արտադրության և տրամադրման գործառույթների համապատասխան մասը մասնավոր գործընկերոջը սահուն և անցնցում փոխանցելու համար։

Ծրագիրը նախատեսված է 10 տարվա համար, որի ընթացքում պետությունն ու մասնավոր գործընկերը համատեղ ապահովելու են կենսաչափական փաստաթղթերի տրամադրման ենթակառուցվածքի և համապատասխան ծառայությունների աշխատանքը։

Այս համագործակցությունը չի ենթադրում, որ փաստաթղթավորման գործընթացն ամբողջությամբ անցնում է մասնավոր հատվածին կամ պետությունը դուրս է գալիս գործընթացից։ Ընդհակառակը՝ նախատեսված է պետական և մասնավոր գործառույթների հստակ տարանջատում։

Մասնավոր գործընկերը նախատեսում է ունենալ 23 տարածքային գրասենյակ, մինչդեռ Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայությունը ևս կպահպանի գրեթե նույնքան տարածքային ստորաբաժանումներ։ Այս կառուցվածքը պայմանավորված է նրանով, որ փաստաթղթավորման ծառայության տարբեր փուլեր իրականացվելու են տարբեր կողմերի կողմից։

Քաղաքացու համար գործընթացի տրամաբանությունը հետևյալն է․ երբ նա դիմի անձը հաստատող փաստաթուղթ ստանալու համար, Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության համապատասխան ստորաբաժանումում նախ ստուգվելու են նրա ներկայացրած փաստաթղթերն ու տվյալները՝ դրանք համադրելով Բնակչության պետական ռեգիստրում առկա տվյալների հետ։

Այս ստուգումից հետո, անհրաժեշտ հիմքերի առկայության դեպքում, մասնավոր գործընկերոջը կտրվի տվյալ անձին փաստաթղթավորելու թույլտվություն։ Դրանից հետո մասնավոր գործընկերը կիրականացնի իրեն վերապահված՝ փաստաթղթի պատրաստման և տրամադրման գործառույթները։

Այսպիսով, քաղաքացին շարունակում է գործ ունենալ պետական համակարգի հետ, իսկ ծառայության տարբեր բաղադրիչների իրականացումն ապահովվում է պետության և մասնավոր գործընկերոջ միջև բաշխված գործառույթներով։

Ծրագրի վերաբերյալ կարևորագույն հարցերից մեկը քաղաքացիների տվյալների անվտանգությունն ու դրանց հասանելիությունն է։

Մասնավոր գործընկերը Բնակչության պետական ռեգիստրի հասանելիություն չի ունենալու։

Բնակչության պետական ռեգիստրում առկա տվյալների ստուգումն իրականացվելու է պետության կողմից՝ Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության համապատասխան գործառույթների շրջանակում։ Մասնավոր գործընկերոջը փոխանցվելու է միայն այն տեղեկատվությունն ու տրամադրվելու է այն թույլտվությունը, որն անհրաժեշտ է նրան պայմանագրով, օրենսդրությամբ և ծրագրի տեխնիկական պահանջներով վերապահված գործառույթներն իրականացնելու համար։

Այսինքն՝ ՊՄԳ մոդելի ներդրումը չի նշանակում, որ մասնավոր ընկերությունը դառնում է Բնակչության պետական ռեգիստրի կառավարիչ կամ ստանում դրա ամբողջական հասանելիություն։ Քաղաքացիների վերաբերյալ հավաստի տվյալների հիմնական պետական աղբյուրը շարունակում է մնալ Բնակչության պետական ռեգիստրը։

Կենսաչափական փաստաթղթերի ներդրման հիմնական նպատակներից մեկը Հայաստանի անձը հաստատող փաստաթղթերի համակարգը միջազգային ժամանակակից չափանիշներին համապատասխանեցնելն է։ Այն կարևոր նշանակություն ունի նաև Հայաստանի՝ վիզաների ազատականացման գործընթացի համատեքստում։

Սակայն նոր համակարգի կարևորությունը միայն միջազգային պահանջներին համապատասխանելով չի սահմանափակվում։ Կենսաչափական փաստաթղթերի հիմնական առավելություններից մեկն այն է, որ անձի ինքնության հաստատումն այլևս չի հիմնվելու միայն փաստաթղթում առկա տվյալների կամ փաստաթղթավորման գործընթացում իրականացվող տեսողական համադրման վրա։

Գործող համակարգում անձի նույնականացման կարևոր փուլերից մեկը իրականացվում է աշխատակցի կողմից՝ անձի արտաքին տվյալները և ներկայացված փաստաթուղթը տեսողականորեն համադրելու միջոցով։ Միևնույն ժամանակ, անձնագիր կամ Հանրային ծառայությունների համարանիշ ունենալը ինքնին տեխնոլոգիական եղանակով չի հաստատում, որ փաստաթղթավորման ներկայացած անձը հենց այն անձն է, որի տվյալները գրանցված են Բնակչության պետական ռեգիստրում։

Կենսաչափական համակարգի ներդրմամբ անձի ինքնության հաստատման գործընթացում օգտագործվելու են նրա կենսաչափական տվյալները։ Դրանց համադրումը պետական ռեգիստրում առկա տվյալների հետ հնարավորություն է տալիս բարձրացնել նույնականացման հուսալիությունը և նվազեցնել այլ անձի տվյալների օգտագործման, փաստաթղթերի կեղծման կամ անձի իրավական ինքնության չարաշահման ռիսկերը։

Այս առումով կենսաչափական համակարգի ներդրման առանցքային նպատակը ոչ միայն նոր փաստաթուղթ ստեղծելն է, այլև անձի ինքնության հաստատման ավելի վստահելի և տեխնոլոգիական մեխանիզմի ձևավորումը։

Նոր համակարգի ներդրումը չի նշանակում, որ գործող վավեր փաստաթղթերը միանգամից կորցնում են իրենց ուժը կամ քաղաքացիները պարտավորվում են դրանք անմիջապես փոխարինել։

Մինչև կենսաչափական համակարգի գործարկումը տրամադրված և դեռևս վավեր անձը հաստատող փաստաթղթերը շարունակելու են մնալ կիրառության մեջ մինչև դրանց վավերականության ժամկետի ավարտը։

Հետևաբար, գործող նմուշի վավեր փաստաթուղթ ունեցող քաղաքացին պարտավորված չի լինելու այն անմիջապես փոխարինել կենսաչափական փաստաթղթով։

Միաժամանակ, նոր համակարգի գործարկումից հետո հին և նոր նմուշի փաստաթղթերի համաժամանակյա օգտագործումը չի թույլատրվի։

Կենսաչափական նոր համակարգի ներդրումը միաժամանակ լուծում է մի քանի խնդիր՝ բարձրացնում է անձի նույնականացման հուսալիությունը, նվազեցնում է կեղծ փաստաթղթերի կամ այլ անձի տվյալների օգտագործման հնարավորությունները, բարձրացնում է անձնական տվյալների պաշտպանության մակարդակը և Հայաստանի փաստաթղթերը համապատասխանեցնում միջազգային ժամանակակից պահանջներին։

Միաժամանակ ձևավորվում է փաստաթղթավորման նոր ենթակառուցվածք, որտեղ պետական և մասնավոր հատվածների գործառույթները հստակ տարանջատված են, իսկ փաստաթղթավորման առանցքային պետական գործառույթների նկատմամբ պահպանվում է պետական վերահսկողությունը։

Այսպիսով, կենսաչափական համակարգի ներդրումը պետք է դիտարկել ոչ թե պարզապես որպես գործող անձնագրերի և նույնականացման քարտերի փոխարինման գործընթաց, այլ որպես անձի նույնականացման, փաստաթղթավորման և համապատասխան ծառայությունների մատուցման ամբողջ համակարգի արդիականացում։

2026 թվականի ապրիլի 25-ին ՀՀ ներքին գործերի նախարարության և «HAYPASS» ՓԲԸ-ի միջև ՊՄԳ պայմանագրի կնքումով ծրագիրը մրցութային ընտրության փուլից անցել է գործնական իրականացման փուլ։ Դրան հաջորդող ժամանակահատվածում հիմնական աշխատանքներն ուղղվել են նոր համակարգի ֆիզիկական, տեխնոլոգիական և կազմակերպական ենթակառուցվածքների ձևավորմանը՝ նպատակ ունենալով ծրագրի մեկնարկին ապահովել ծառայությունների անխափան և միասնական գործարկում։

Ծրագրով նախատեսված 23 մասնավոր սպասարկման գրասենյակներից առաջին փուլում կգործարկվի 14-ը՝ 2-ը Երևանում և 12-ը մարզերում, իսկ մյուս գրասենյակները նախատեսվում է գործարկել հետագա փուլերում։ Առաջին փուլով նախատեսված գրասենյակներում շինարարական աշխատանքներն արդեն մոտենում են ավարտին։ Միաժամանակ վերջնականացվել է սպասարկման գրասենյակների միասնական տեսքը՝ ներքին դիզայնը, կահույքի տիպն ու գունային լուծումները, որպեսզի քաղաքացիների համար ձևավորվի միասնական և ճանաչելի սպասարկման միջավայր։

Զուգահեռաբար աշխատանքներ են իրականացվում նաև ծրագրի գլխամասային ենթակառուցվածքի ձևավորման ուղղությամբ։ Միկոյան հասցեում գտնվող գլխամասային շենքում վերանորոգման աշխատանքները մոտենում են ավարտին, այդ թվում՝ առաջին և երկրորդ հարկերում։ Գլխամասային ենթակառուցվածքը ներառում է նաև տվյալների կենտրոնի և փաստաթղթերի տպագրության համար նախատեսված հատվածներ, իսկ շենքում համապատասխան տարածքներ են նախատեսվում նաև Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության այն ստորաբաժանումների համար, որոնք անմիջականորեն ներգրավված են ծրագրի իրականացման մեջ։

Ծրագրի գործարկման համար զուգահեռաբար ձևավորվում է նաև անհրաժեշտ տեխնոլոգիական միջավայրը։ Մասնավոր գործընկերոջ կողմից իրականացվել է համակարգի ներդրման համար անհրաժեշտ տեխնիկական միջոցների մեծամասնության ներկրումը, իսկ այժմ իրականացվում են փորձնական միջավայրի ձևավորման և համակարգի թեստավորման աշխատանքները։ Փաստաթղթերի թողարկման ծրագրային լուծումների փորձարկմանը զուգահեռ մշակվում է նաև փաստաթղթավորման դիմումների ներկայացման առցանց հարթակը։ Նոր «Անձը հաստատող փաստաթղթերի մասին» օրենքի ընդունմանը համապատասխան՝ համապատասխանեցվում է նաև կենսաչափական փաստաթղթերի թողարկման IDMIS համակարգը։

Կարևոր ուղղություններից է գործող համակարգերից անհրաժեշտ տվյալների տեղափոխման և նոր համակարգի հետ դրանց փոխգործակցության ապահովումը։ Այս նպատակով Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության ՏՏ թիմը մասնավոր գործընկերոջ հետ համատեղ իրականացնում է տվյալների միգրացիայի կազմակերպման աշխատանքներ՝ ներառյալ փաստաթղթերի տվյալների շտեմարաններից և գործող կենսաչափական տվյալների համակարգից։ Կենսաչափական տվյալների շտեմարանի որակական ստուգումների արդյունքում տվյալների ավելի քան 90 տոկոսը գնահատվել է բարձր որակի, ինչը հնարավորություն է տալիս դրանք օգտագործել կենսաչափական ստուգումների մեխանիզմում։

Ծրագրի գործարկման կարևոր բաղադրիչ է նաև նոր կենսաչափական փաստաթղթերի վերջնական տեսքի և տեխնիկական պարամետրերի հաստատումը։ Այդ ընթացքում վերջնականացվել է անձնագրի դիզայնը։ Նոր նույնականացման քարտը ևս ներկայացվել է միջազգային մասնագիտական հարթակում՝ Identity Week Europe 2026 միջազգային համաժողովի շրջանակում, որտեղ այն արժանացել է դրական գնահատականի։

Նոր համակարգի ներդրմանը զուգահեռ օրենսդրական դաշտն է համապատասխանեցվում նոր փաստաթղթավորման մոդելին։ Ազգային ժողովի կողմից վավերացվել է «Անձը հաստատող փաստաթղթերի մասին» նոր օրենքը, որը ուժի մեջ կմտնի նոր համակարգի գործարկման օրը։ Այսպիսով, նոր փաստաթղթերի տրամադրումն ու փաստաթղթավորման ամբողջ գործընթացը կիրականացվեն արդեն նոր իրավական կարգավորումների շրջանակում։

Միաժամանակ մասնավոր գործընկերոջ կողմից ակտիվորեն իրականացվում է անհրաժեշտ աշխատակազմի համալրման գործընթացը։ Ծրագրի շրջանակում նախատեսվում է նոր մասնագետների ներգրավում, իսկ Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության այն աշխատակիցների թեկնածությունները, որոնք ցանկություն են ունեցել տեղափոխվել «HAYPASS», մասնավոր գործընկերոջ կողմից առաջնահերթ դիտարկվել են։

Ծրագրի արդյունավետ իրականացման համար ձևավորվել է նաև պայմանագրի կառավարման առանձին մեխանիզմ։ ՀՀ ներքին գործերի նախարարի 2026 թվականի հունիսի 10-ի հրամանով ստեղծվել է ՊՄԳ պայմանագրի կառավարող միջգերատեսչական խումբ, որի նպատակն է պայմանագրի առևտրային և ֆինանսական կայացման մշտադիտարկումը, ծրագրի ժամանակացույցի կառավարումը, ինչպես նաև առաջացող խնդիրների և վեճերի լուծումը։

2026 թվականի երկրորդ եռամսյակի ընթացքում հաստատվել է նաև, որ նոր համակարգի գործարկումը նախատեսվում է հոկտեմբերի 31-ին։ Առաջին փուլում գործարկվող 14 սպասարկման գրասենյակների, տեխնոլոգիական համակարգերի, փաստաթղթերի, աշխատակազմի և մյուս անհրաժեշտ բաղադրիչների պատրաստումն իրականացվում է այս ժամկետին համապատասխան՝ նպատակ ունենալով նոր ծառայությունների գործարկումն ապահովել մեկ միասնական և փոխկապակցված համակարգի շրջանակում։

Այս փուլում շարունակվում է նաև պետական և մասնավոր գործընկերների տվյալների շտեմարանների սինխրոնացման, կենսաչափական համակարգի ներդրման և ծրագրի գործարկման համար անհրաժեշտ մյուս ծրագրային լուծումների վերջնականացման աշխատանքը։ Այս աշխատանքների ամբողջությունը պետք է ապահովի այն, որ ծրագրի մեկնարկին ոչ միայն ֆիզիկական սպասարկման ենթակառուցվածքն, այլև փաստաթղթավորման, տվյալների մշակման և համակարգերի փոխգործակցության տեխնոլոգիական միջավայրը պատրաստ լինի լիարժեք շահագործման։

Այսպիսով, 2026 թվականի ընթացքում ծրագիրը փուլ առ փուլ անցել է պայմանագրային հարաբերությունների ձևավորումից դեպի գործնական իրականացում․ ստեղծվում են սպասարկման նոր ենթակառուցվածքները, վերջնականացվում են փաստաթղթերի և համակարգերի լուծումները, ձևավորվում է անհրաժեշտ աշխատակազմը, իրականացվում են տվյալների և ծրագրային համակարգերի փոխգործակցության աշխատանքները, և նախապատրաստվում է նոր կենսաչափական փաստաթղթերի տրամադրման համակարգի աշնանային մեկնարկը։